يلدا

از ميان بسيار آيين هاي ايران کهن، شماري اندک در ذهن و فرهنگ امروز ما باقي مانده، که يکي از مهم ترين و همگاني ترين آنها مراسم «شب يلدا» ست. اين شب، بلند ترين شب سال در نيمکره ي شمالي است و نه فقط ايرانيان، بلکه بسياري از اقوام، آن را جشن مي گيرند.
واژه ي يلدا برگرفته از زبان «سرياني»- از شاخه ي زبانهاي «آرامي» به معناي «زايش و تولد»- است و به احتمال قوي در دوره ي ساسانيان، که شيوه ي نگارش به «راست به چپ» تغيير يافت، وارد زبان پارسي شده است. اين واژه اشاره به تولد «ميترا» ايزد باستاني ايران دارد و از زمره ي جشن هاي بسيار قديمي ست و سابقه ي آن به پيش از آيين زرتشت برمي گردد. شب يلدا از غروب آفتاب در 30 آذر آغاز شده و با طلوع آفتاب در 1 دي ماه پايان مي يابد. طبق تقويم نجومي، يعني در آخر برج «قوس»، زماني که آفتاب به برج «جدي» وارد مي شود. «يلدا برابر با?شب اول ماه جدي در تقويم قمري، شب هفتم دي ماه در تقويم جلالي و شب بيست و يکم دسامبر فرانسوي ست» (لغت نامه دهخدا).

شب زايش خورشيد
انسان در دوره هاي مختلف، چه در دوره ي کشاورزي و چه دامداري و يا شهرنشيني، همواره پديده هايي را که به کار او کمک مي کردند، مثبت دانسته و پديده هايي همچون خشکسالي را منفي مي دانست و حتي آنها را به ديوها نسبت مي داد. به همين ترتيب روز را که موجب ادامه ي کار و تلاش بوده نشانه ي خدايي نيکو دانسته و شب را به اهريمن نسبت مي دادند. «ميترا» (خورشيد)، که روشني روز را به همراه داشته، در نبردي هميشگي با اهريمن تاريکي ست. در آخرين شب پاييز که طولاني ترين شب سال است، پيروان «آيين ميترا» براي اينکه ترس نبودن خورشيد را تح?ل کنند گرد هم مي آمدند و با همنشيني به خود قوت قلب مي دادند. و عده اي نيز تا صبح در نيايشگاه (مهرابه) براي پيروزي ميترا بر اهريمن نيايش مي کردند. و سپس با دميدن صبح، که نشانه ي زايش ميترا بود، به خانه رفته و استراحت مي کردند. با اين آرامش خاطر که پس از آن روزها به مرور طولاني تر مي شود. شب يلدا هولناک ترين شب براي دينمردان است. شبي ست که پس از يک تاريکي طولاني، ميترا (خورشيد) زاده مي شود.
ميترا (ميثَره- مهر)، خورشيد، خداي عهد و پيمان، خداي شکار، مهم ترين خداي آيين باستاني ايران است که با قرباني کردن گاو، جهان را از بدن او خلق مي کند و در نبردي هميشگي با اهريمن است. به همين دليل، شب را نماد اهريمن دانسته اند. اين دوگانه باوري پس از پيدايش آيين زرتشت ادامه يافت و در آن رسوخ کرد. چنانکه در اوستا بخشي (مهريشت) به توصيف ميترا می پردازد و شب يلدا را پيروزي اهورامزدا- خداي نيکي و نماد روز- بر اهريمن- خداي زشتي و تباهي و نماد شب- دانسته اند. اين تغيير با اينکه نقش ميترا را به اهورامزدا داده، باز هم?جايگاه او را به عنوان بلندپايه ترين ايزد پس از اهورامزدا ارج مي نهد.
برخي بنيانگذار آيين ميترا را هوشنگ، پادشاه اساطيري ايران، مي دانند. فردوسي در شاهنامه مي گويد:
«که ما را ز دين بهي ننگ نيست
به گيتي به از دين هوشنگ نيست
همه راه داد است و آيين مهر
نظر کردن اندر شمار سپهر»
و قرنها بعد علامه طباطبايي در شعري اشاره به اين دين کهن دارد:
«همي گويم و گفته ام بارها
بود کيش من مهر دلدارها
پرستش به مستي ست در کيش مهر
برونند زين جرگه، هشيارها»

يلداي کنوني
اما پس از گذشت قرنها- به ويژه استبداد فرهنگي حکومتهاي غير ايراني- و محو شدن اين داستان در ذهن ايرانيان، هنوز شب يلدا براي ما مهم و ارزشمند است. در نقاط مختلف ايران و حتي کشورهاي ديگر، مردم دور هم جمع شده و در اين همنشيني، مراسم ديرين ايران را تکرار مي کنند.
در شمال و آذربايجان براي تازه عروس يا تازه داماد خنچه اي تزئين شده مي فرستند که در آن هندوانه اي شکافته و چند شال قرمز قرار دارد. در شمال همين رسم با ماهي برگزار مي شود. در شيراز مرکبات و هندوانه و رنگينک و خرما مي خورند و حافظ خواني مي کنند. در همدان فال سوزن مي گيرند. در تويسرکان و ملاير گردو و کشمش مي خورند و در گيلان هندوانه جز جدانشدني سفره ي شب يلداست و معتقدند هر کس در شب يلدا هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگي نمي کند. در اردبيل گندم برشته مي خورند و در لرستان «گندم شيره». در تبريز عاشيق ها مي نو?زند و آوازهاي محلي مي خوانند و در تهران قديم مردان تا صبح در قهوه خانه به شنيدن شاهنامه خواني مشغول مي شدند. در تقريبا تمام نقاط ايران آجيل بر سر سفره ها قرار دارد و فال حافظ مي گيرند.
نشانه هاي دين کهن هنوز در اين سفره ها باقي ست. خوراکي که انتخاب مي شود همگي از ميوه ها و تنقلات پردانه هستند: آجيل و هندوانه و انار. تا با خوردن آنها قدرت باروري را در خود افزايش دهند. رنگ سرخ هندوانه و انار يادآور سرخي خورشيد (ميترا) در تاريکي شب يلداست. غير از آن فال حافظ باقي مانده ي رسم پيشگويي قديم است. در شب يلدا ايرانيان از روي پوک بودن يا نبودن گردو در مورد سال آينده پيشگويي مي کردند.
جالب اينجاست که اين مراسم در کشورها و قوم هاي ديگر هم رواج دارد. در جنوب روسيه نان محلي مي پزند و به کف حياط بذر مي پاشند و دور هم ترانه خواني مي کنند و فال مي گيرند. آشوريان در اين شب آجيل مي خورند و بعضي فال حافظ مي گيرند. در مصر قديم جشن «زايش دوباره خورشيد» برگزار مي شده و پيروزي نور بر تاريکي را جشن مي گرفتند. در يونان قديم فرداي يلدا را روز «ناتاليس انويکتوس» (خورشيد شکست ناپذير) مي ناميدند. حتي يهوديان در اين شب جشني به نام «ايلانوت» (جشن درخت) برگزار مي کنند و همراه نيايش شمع روشن مي کنند.

يلدا در ادبيات
شب يلدا به خاطر قدمت بسيار طولاني، به ادبيات فارسي نيز راه پيدا کرده و در اشعار شاعران نمود داشته. اينها نمونه هايي از اين اشعار است:

- چون حلقه ربايند به نيزه، تو به نيزه
خال از رخ زنگي بربايي شب يلدا
عنصري

- نور رأيش تيره شب را روز طولاني کند
دود چشمش روز روشن را شب يلدا کند
منوچهري

- قنديل ضروري به شب قدر به مسجد
مسجد شده چون روز و دلت چون شب يلدا
- گر نيابد خوي ايشان در نيابد خلق را
روز روشن در بر دانا شب يلدا شود
ناصرخسرو

- روز رويش چو بر انداخت نقاب از سر زلف
گويي از روز قيامت، شب يلدا برخاست
- نظر به روي تو، هر بامداد نوروزي ست
شب فراق تو هر گه که هست، يلدايي ست
- بر آي اي صبح مشتاقان اگر هنگام روز آمد
که بگرفت اين شب يلدا هلال از ماه و پروينم
سعدي

تو جان لطيفي و جهان جان کثيف است
تو شمع فروزنده و گيتي شب يلدا
امير معزي

صحبت حکام، ظلمت شب يلداست
نور ز خورشيد خواه، بو که برآيد
حافظ

نشسته است به روز سيه، دلم ز هجر
شبان من همه يلدا، ز ديده بي خواب
طلعت

ايزد دادار مهر و کين توگويي
از شب قدر آفريد و از شب يلدا
زانکه به مهرت بود تقرب مومن
زانکه به کينت بود تفاخر ترسا
معزي

به صاحب دولتي پيوند اگر نامي همي جويي
که از يک چاکري عيسي چنان معروف شد يلدا
سنايي غزنوي

ميترا و مسيحيت
دو نمونه ي آخر شعرهاي بخش قبل به ارتباط دين مسيح و آيين ميترا اشاره دارد. در پي جنگهاي پياپي ايران و روم، دين ايرانيان به «روم» راه پيدا کرد و شمار پيروان اين آيين از حد و مرز بيرون رفت تا جاييکه بر اثر لشگرکشي هاي روم به اروپا، اين دين به آلمان و فرانسه نيز راه پيدا کرد و حتي در انگليس ويرانه هاي يک «مهرکده» يافت شده. در سال 312 «کنستانتين کافر»، امپراطور «بيزانس» مسيحيت را دين رسمي اعلام کرد و چون براي ميلاد مسيح، تاريخ دقيقي وجود نداشت، يلدا (25 دسامبر) را تولد عيسي (ع) اعلام کرد. در قرن چهارم ميلادي بر?اثر اشتباهي که در محاسبه ي سال کبيسه در تقويم روم (يولياني) وجود داشت، اين تاريخ به 21 دسامبر تغيير کرد. شاخه کليساي «ارامنه» اين تاريخ را نپذيرفت و روز 6 ژانويه را تولد عيسي مسيح مي داند. به هر روي، نمونه هاي بسيار زياد از مهرآوه ها و معبدهای ميترا در روم کشف شده که حکايت از رسوخ اين دين در اين منطقه دارد.

پس از يلدا
روز بعد از يلدا، «ديگان» بود و زرتشتيان آن را متعلق به اهورامزدا مي دانستند. بعضي آن را «خورروز»، روز خورشيد، مي ناميدند و روز برابري انسانها بود. در اين روز شاه و گدا به يک شکل لباس مي پوشيدند و در جبهه ها صلح برقرار بود. در نزد پيروان «مزدک» اين روز «خرم روز» نام داشت و در تقويم هاي محلي مانند «پامير» در شمال افغانستان، و «بدخشان» در تاجيکستان، به آن اشاره شده.

از فرداي يلدا «چله» بزرگ زمستان آغاز مي شد که تا ده بهمن ادامه داشت. بدين سبب شب يلدا را «شب چله» نيز مي نامند. واژه اي که بسيار به گوش ها آشناست و موسيقي لطيفش داستانهاي دور کرسي مادربزرگهامان را به ذهن مي آورد. هر چه هست، يلدا يک شب است. شبي بسيار مهم براي ايرانيان. شبي که دور هم جمع مي شويم، بي آنکه بدانيم داستان حقيقي چه بوده، و هندوانه مي خوريم، بي آنکه بدانيم چرا اين ميوه انتخاب شده و فال حافظ مي گيريم بي آنکه بدانيم اين يک رسم کهن ايراني ست. گردهمايي نمادين. دور سفره اي نمادين. در شبي نمادين. اصيل. ?صيل تر از آنکه بشود از خاطره ها محوش کرد.

منابع:
ميترا، آيين و تاريخ- راينهولد مرکلباخ- توفيق گلي زاده- چاپ اول1387- نشر اختران
اسطوره‌ي زندگي زرتشت- ژاله آموزگار، احمدتفضلي- چاپ هفتم1386- نشرچشمه
ايران نامک- امان ا.. قرشي- چاپ سوم1389- نشر هرمس
هزاره هاي گمشده- جلد اول- پرويز رجبي- چاپ اول1380- نشر توس
برهان قاطع- محمدحسين بين خلف تبريزي- چاپ ششم 1376- نشر اميرکبير
ديوان اشعار امير معزي- مقدمه و تصحيح ناصرهيری- چاپ اول 1362- نشر مرزبان